close button

دانلود مقاله رایگان فارسی

جدید: دانلود پروژه رشته معماری درباره بافت ساختمانی در چهار اقلیم ایران – قسمت چهارم

Posted OnDecember 8, 2015 11:32

Categoriesمعماری و شهرسازی

Tags, , , , ,

7-2-3 گنبد خرپشته

نوع سوم گنبد ها، گنبد خر پشته می باشد كه مانند گنبد رك، هرمي می باشد منتهي سطوح جانبي هرم در اين نوع گنبد، با هم برابر نيستند. مثال خوب آن، گنبد مشهد مير بزرگ در آمل می باشد كه مربوط به دوره شاه عباس اول صفوي مي باشد.

شكل 18: مقبره دانيال نبي در شوش در استان خوزستان؛ گنبد اين مقبره از نوع اورچين می باشد.

8-2-3- گنبد اورچين

گنبد اورچين شبيه گنبد رك، مخروطي می باشد ولي روي آن پلكاني مي باشد. اين گنبد به نام هاي گنبد پلكاني و يا مضرس (9) ۞ و در انگليسي به نام «Pineapple Dome» يا گنبد آناناس خوانده مي گردد. نگارنده شبيه اين گنبد را در هيچ مكاني و هيچ كتابي بجز در ايران و عراق نديده می باشد. در ايران نيز فقط محدود به چنوب غربي كشور می باشد كه تعداد آنها زياد نيست و لذا منحصر به فرد مي باشند.

نکته مهم : برای بهره گیری از متن کامل پژوهش یا مقاله می توانید فایل ارجینال آن را از پایین صفحه دانلود کنید. سایت ما حاوی تعداد بسیار زیادی مقاله و پژوهش دانشگاهی در رشته های مختلف می باشد که می توانید آن ها را به رایگان دانلود کنید

معروفترين اين نوع گنبد، متعلق به مقبره دانيال نبي در شوش می باشد (شكل 18). از ديگر ابنيه اي كه داراي گنبد اورچين هستند، مي توان از مقبره حضرت سربند و بقعه يعقوب ليث در دزفول، امامزاده عبد الله در شوشتر، امامزاده جعفر در بروجرد، امامزاده مير محمد در جزيره خارك، بقعه صلاح الدين محمد در آبدانان از استان ايلام و همچنين گنبد سلطان زبيده و مزار شيخ عمر سهروردي در بغداد نام برد.

شكل 19: بررسي اقليمي طاق قوسي و گنبد در اقليم گرم و خشك در مسجد جامع يزد با گنبدي دو پوسته.

9-2-3- خصوصيات طاق ها و گنبد ها

مانند خصوصيات اقليمي طاق هاي قوسي و گنبدي در مناطق گرم و خشك اين می باشد كه ارتفاع اطاق از كف تا زير طاق، زياد مي باشد و لذا مي توان يك تهويه طبيعي عمودي در اطاق به وجود آورد. از آنجاييكه هواي گرم، سبكتر می باشد و به بالا صعود مي كند و هواي خنكتر، جايگزين آن مي گردد، با تعبيه چند دريچه در اطراف و يا نوك اطاق، هواي گرم از دريچه ها خارج مي گردد و يك جريان طبيعي هوا از پايين به بالا مستقر مي گردد كه جهت تامين آسايش در فصول گرم، مناسب می باشد (شكل 19).

بايد توجه داشت كه در مناطق سرد، به مقصود حفظ حرارت، معمولاً ارتفاع تالار زير گنبد در مقايسه با مناطق گرم و خشك، كمتر می باشد و همچنين نسبت سطوح بازشو به ديوار در اطراف تالار نيز كمتر مي باشد. مطلب ديگر، همانگونه كه در فصل اول از كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران نوشته وحيد قباديان، در ارتباط با زاويه تابش خورشيد بيان شده می باشد، در فصل تابستان يعني زماني كه حرارت مورد نياز نيست، سقف يا طاق مسطح، بيشترين مقدار حرارت را نسبت به ساير سطوح، از تابش، كسب مي كند زيرا تابش خورشيد در اين فصل تقريباً عمودي می باشد ولي سطح طاق قوسي و گنبد، حالت مايل نسبت به تابش آفتاب دارد و به علاوه به سبب انحناي سطح طاق، هميشه بخشي از آن در سايه قرار مي گيرد كه اين نيز خود به كاهش جذب حرارت كمك مي كند. همچنين اگر طاق يا گنبد، دو پوسته باشد، تاثير تغييرات درجه حرارت خارج بر روي پوسته زيرين كمتر می باشد و در نتيجه، دماي هوا در تالار زير طاق يا گنبد متعادل تر مي گردد.

از مزاياي ديگر طاق قوسي و گنبد اينكه، باد از روي سطح محدب، با سهولت بيشتري رد مي گردد و فرسايش و تخريب كمتري را موجب مي گردد؛ و مطلب آخر، از آنجاييكه طاق قوسي و يا گنبد، يك ساختار سه بعدي می باشد، لذا پیش روی نيرو هاي جانبي مانند باد و زلزله، مقاومت بهتري دارد؛ البته هرچه وزن طاق كمتر و مركز ثقل ساختمان در سطح پايين تري قرار گرفته باشد، مقاومت ساختمان پیش روی نيرو هاي جانبي، بيشتر خواهد بود.

شرایط اقلیمی و خصوصیات آب و هوایی

سلسله جبال البرز و زاگرس نواحی مرکزی ایران را از دریای خزر در شمال و جلگه بین النهرین در غرب جدا می کنند . کوههایی نیز به صورت منفرد در مرکز و شرق ایران وجود دارند مانند کوه تفتان ، شیر کوه و …

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

کوهستان های غربی که دامنه های غربی رشته کوههای فلات مرکزی ایران و سراسر کوههای زاگرس را در بر می گیرد از مناطق سردسیر کشور به شمار می آیند .

کلیات آب و هوایی این منطقه به توضیح زیر می باشد :

میانگین دمای هوا در گرم ترین ماه سال در این اقلیم بیش از 10 درجه سانتی گراد و متوسط دمای هوا در سردترین ماه سال کمتر از 3- درجه سانتی گراد می باشد .

نوسانات دمایی در طی شبانه روز نیز در نواحی کوهستانی بیشتر می باشد . در این اقلیم دره ها در فصل تابستان بسیار گرم و در زمستان معتدل اند . مقدار تابش آفتاب در فصل تابستان در این منطقه زیاد و در زمستان بسیار کم می باشد . زمستان ها طولانی ، سرد و سخت بوده و تا چند ماه از سال ، زمین پوشیده از یخ ، و بهار کوتاه مدت می باشد و زمستان و تابستان را از هم جدا می کند. سرما از اوایل آذر ماه شروع می گردد و کم و بیش تا اواخر فروردین ادامه می یابد . در سراسر این منطقه از آذربایجان گرفته تا استان فارس ، زمستان ها به شدت سرد می باشد .

در این نواحی ، میزان بارندگی در تابستان کم و در زمستان زیاد می باشد و بیشتر به صورت ریزش برف می باشد . برف های پیاپی بیشتر قله ها را می پوشاند . در ارتفاعات بالای 3000 متر همواره برف هست و این کوهستان ها سرچشمه رودخانه ها و قنات ها در کشور محسوب می شوند .

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

بارش برف در نواحی شمال و شمال غربی منطقه بیش از نواحی جنوب غربی آن می باشد . علی رغم بارندگی فراوان ، رطوبت در این اقلیم کم می باشد . همچنین سلسله جبال غربی همانند سدی مانع از نفوذ هوای مرطوب مدیترانه به داخل فلات ایران می شوند و رطوبت هوا را تنها در دامنه های خود نگاه می دارند . برخلاف نواحی شمال ایران و سواحل دریای خزر که غلظت هوا به دلیل پستی زمین و بارش زیاد می باشد در اقلیم سرد ، این غلظت کمتر بوده و همین امر میزان بهره گیری از تهویه طبیعی هوا را کاهش می دهد .

فرم بنا

برودت بسیار زیاد هوا در بخش عمده ای از سال ، در نواحی سرد و کو هستانی باعث شده می باشد تا حداکثر بهره گیری از تابش آفتاب ، بهره گیری از نوسان روزانه دما ، حفظ حرارتی و جلو گیری از باد سرد زمستانی در فضاهای مسکونی امری ضروری گردد . لذا فرم بنا در جهت مقابله با سرمای شدید طراحی و اجرا می گردد . در ادامه ، به توضیح خصوصیات کلی فرم بنا در این اقلیم خواهیم پرداخت .

  1. ساختمان های درون گرا با حیاط مرکزی

بناهای سنتی در اقلیم سرد مانند نواحی مرکزی فلات ایران دارای حیاط مرکزی بوده و سایر قسمت ها دورتادور این حیاط چیده می شوند . اتاق های واقع در سمت شمال حیاط بزرگتر از سایر قسمت ها و تالار یا اتاق اصلی نشیمن خانه نیز در این سمت حیاط واقع شده می باشد تا از تابش مستقیم و حرارت آفتاب در فصل سرد زمستان بهره گیری کنند . جبهه جنوبی ساختمان به دلیل کوتاه و معتدل بودن فصل تابستان کمتر به کار گرفته می گردد . لذا اتاق های جنوبی و اتاق های شرقی و غربی – در صورت وجود – به عنوان انباری یا فضاهای خدماتی همچون اتاق خدمه یا سرویس های بهداشتی کاربرد دارند .

برخلاف مناطق معتدل و مرطوب سواحل جنوبی دریای خزر ، خانه های این مناطق ، اغلب دارای زیر زمینی با سقف کوتاه در پائین زمستان نشین هستند که به علت خنکی هوای آن ، در تابستان برای سکونت و آسایش ساکنان خانه به کار می رود .

  1. بهره گیری از ایوان و حیاط کوچک در بنا

از آنجایی که در بیشتر روزهای سال در مناطق کوهستانی سرد ویا بسیار سرد می باشد اکثر فعالیت های روزمره در اتاق ها انجام می پذیرد . لذا ابعاد حیاط ها در این مناطق قدری کوچکتر از نواحی فلات مرکزی ایران می باشد .

ساختمان ها در این اقلیم دارای ایوان اند اما عمق آنها نسبت به ایوان های مناطق جنوبی کشور به مراتب کمتر می باشد و همانند ایوان های منطقه خزر ، کاربرد نشیمن ندارند و صرفا جهت حفظ ورودی ها ی بنا از برف و باران بهره گیری می شوند .

نکته دیگر پائین بودن کف حیاط بناهای اقلیم سرد به اندازه 1 تا 1.5 متر از سطح پیاده روهااست تا بتوان آب جاری در نهر ها و جویها را بر باغچه حیاط یا آب انبار واقع در زیر زمین سوار نمود و از سوی دیگر ، زمین مانند عایق حرارتی اطراف بنا را احاطه کرده ، مانع از تبادل حرارتی بین بنا و محیط پیرامون آن و باعث حفظ حرارت درون ساختمان می گردد .

  1. پلان ، فرم بنا و نحوه قرار گیری آن

در حوزه اقلیمی سرد و کوهستانی ، بناها دارای پلان و بافت متراکم می باشند . فرم بنا بایستی به گونه ای باشد که سطح تماس آن را با سرمای خارج کمتر نماید تا حرارت کمتری از درون به بیرون انتقال یابد . لذا از احجامی نظیر مکعب یا مکعب مستطیل بهره گیری می نمایند تا نسبت سطح خارجی بنا به حجم داخلی آن کاهش یابد و آن را در حداقل ممکن نگه دارد .

ساختمان ها بین 20 درجه به طرف غرب و 45 درجه به سمت شرق و در سایه باد یکدیگر و خارج از سایه آفتاب هم ، در محور شمالی – جنوبی مستقر می شوند .

  1. اتاق های کوچک با ارتفاع کم

در نواحی سرد و برفی ، بایستی از ایجاد اتاق ها و فضاهای بزرگ داخل بنا اجتناب نمود زیرا که با افزایش سطح تماس آنها با فضای سرد بیرونی ، گرم کردن این فضای وسیع مشکل خواهد بود .

پس در این مناطق سقف اتاق ها را پائین تر از اتاق های مشابه در سایر حوزه های اقلیمی در نظر می گیرند تا حجم اتاق کاهش یابد و سطح خارجی نسبت به حجم بنا حداقل گردد . ارتفاع کم سقف در تالار ها و اتاق های مهم و طاق راسته ها و حجره های بازارهای این مناطق نیز معروف می باشد .

  1. بازشوهای کوچک

در این مناطق برای جلو گیری از تبادل حرارتی بین داخل و خارج بنا از بازشوهای کوچک و به تعداد کم بهره گیری می کنند . در صورت بزرگ بودن پنجره ها ، بهره گیری از سایبان الزامی می باشد . بازشوها در ضلع جنوبی برای بهره گیری هر چه بیشتر از تابش آفتاب ، بزرگتر و کشیده تر انتخاب می شوند . همچنین از استقرار بازشوها در جهت بادهای سرد بایستی اجتناب نمود . پنجره های دو جداره نیز برای رساندن تبادل حرارتی به حداقل ممکن مناسب ترند . در ضمن به مقصود جلوگیری از ایجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلی به خارج ساختمان ، میزان تعویض هوای هوای داخل وتهویه طبیعی را بایستی به حداقل ممکن رساند .

در مقایسه با اقلیم گرم و خشک ابعاد بازشوها در این حوزه اقلیمی برای بهره گیری از انرژی حرارتی حاصل از تابش آفتاب افزایش یافته می باشد .

  1. دیوارهای نسبتا قطور

قطر زیاد دیوارها نیز به نوبه خود از تبادل حرارتی بین فضای داخلی بنا و محیط بیرونی ساختمان جلوگیری می کند . معیارهای معماری اقلیم سرد و کوهستانی و گرم و خشک تقریبا مشابه می باشد و تنها تفاوت آنها در منابع حرارت دهنده می باشد که در اقلیم گرم و خشک این منبع از سمت بیرونی بنا و در اقلیم سرد از سمت داخل فضا می باشد . لذا بایستی در این اقلیم به کمک مصالح بنایی قطر دیوارها را زیاد نمود تا این جداره بتواند به عنوان منبع ذخیره حرارت داخل بنا اقدام نماید .

دیوارهای قطور ، گرما و حرارت تابش آفتاب روزانه را در طول شب حفظ و به تعدیل دمای داخل ساختمان کمک می نماید . در معماری بومی این مناطق تا حد ممکن کوشش می گردد تا به شکل طبیعی یا یا با بهره گیری از بخاری و گرمای ناشی از حضور افراد ، پخت وپز یا حضور حیوانات ، بنا را گرم نمود .

  1. بام های مسطح

ابن یه سنتی در کوهپایه های شمالی سلسله کوههای البرز دارای بام های شیب دار و در مناطق کوهستانی غالبا مسطح هستند .

بام های شیب دار در صورت مناسب بودن پوشش آن به مراتب از بام های مسطح بهترند زیرا که آب باران را به سهولت از روی بام دور می کنند . اما در صورت کاهگلی بودن پوشش بام ، قدرت آن در برابر رطوبت و باران و به ویژه برف بسیار تضعیف خواهد گردید . زیرا که آب ناشی از ذوب تدریجی برف وارد سقف کاهگل می گردد و بنا مرطوب و نم دار می گردد . به همین دلیل به محض بارش برف ، آن را از روی چنین بامی پارو می کنند و با غلتکی سنگی و کوچک ، بام را دوباره غلتک می کشند تا پوشش کاهگلی آن مجددا متراکم و سوراخ های ایجاد شده در اثر نفوذ آب مسدود گردند .

انتخاب بام های مسطح در اقلیم سرد مشکلی ایجاد نمی نماید زیرا که با نگهداری برف بر روی بام ازآن به عنوان عایق حرارتی پیش روی سرمای زیاد هوای خارج که چندین درجه کمتر از درجه حرارت برف می باشد بهره گیری می گردد و همچنین فضای زیر اسکلت خرپا که کاربرد انباری دارد ، عایق مناسبی بین فضای داخل و خارج بنا خواهد بود . لذا دو جداره بودن سقف بنا در این اقلیم برای حفظ گرمای بنا مهم می باشد .

نوع مصالح

مصالح مورد بهره گیری در ابنیه سنتی در مناطق سرد و کوهستانی مانند سایر حوزه های اقلیمی از مصالح موجود در آن اقلیم می باشد. این مصالح بایستی از ظرفیت و مقاومت حرارتی خوبی برخوردار باشند تا گرمای بنا را در فضای داخلی آن حفظ نماید .

لذا بدنه این ابنیه از سنگ ( یا چوب ، ملات کاهگل ، خشت و آجر ) و پوشش سقف و بام از تیر های چوبی و کاهگل می باشد . از سنگ و مصالح مقاوم و سنگین برای برای پی سازی بنا بهره گیری می کنند و در بعضی نقاط ، کرسی چینی با مصالح سنگین جهت جلو گیری از رطوبت به کار می رود ، هر چند ابنیه این مناطق ، به گونه کلی ، بر روی زمین بنا می شوند .

در این ارتباط می توان از شهر جوانرود و روستاهای اطراف آن واقع در منطقه غربی رشته کوه زاگرس و در 95 کیلو متری شمال غرب کرمانشاه نام برد . در این منطقه ساختمانهای سنگی ، سیمایی موزون و متناسب به کل بافت شهر و همچنین به بافت روستاها داده می باشد . سنگ که به وفور در این منطقه کوهستانی هست و به صورت لاشه و یا قواره در دیوارهای قطور ساختمان ها به کار می رود . در این منطقه اقلیمی سرد و نسبتا پر باران ، بام ساختمان ها مسطح و با تیر چوبی و کاهگلی پوشیده شده می باشد . هر چند که بام اغلب ساختمان ها های جدید در جوانرود دارای خرپای چوبی و پوشش شیروانی می باشد .

کالبد شهری و روستایی

بافت شهری و روستایی حوزه اقلیمی سرد و کوهستانی در جهت مقابله با سرمای شدید شکل گرفته می باشد . ویژگی های بافت شهری و روستایی در این اقلیم عبارتند از :

  1. بافت متراکم و فشرده
  2. فضاهای کوچک و محصور
  3. بهره گیری از جهات آفتاب و زمین ( به عنوان عوامل تعیین کننده ی جهت استقرار و گسترش شهر و روستا و سیمای آنها )
  4. معابر باریک به موازات خط تراز زمین

با در نظر داشتن شرایط اقلیمی منطقه سرد و کوهستانی در ایران به مقصود جلوگیری از اتلاف حرارتی و کوران هوا ، بنا ها به صورت متراکم و فشرده و متصل و در کنار هم ساخته می شوند تا سطح تماس فضاهای گرم مسکونی با محیط سرد خارج کاهش یابد . همچنین بنا ها طوری کنار هم قرار می گیرند که همدیگر را محصور نمایند و فضاهای شهری تا حد امکان کوچک شوند تا نفوذ جریان باد سرد به داخل فضاهای شهری کم گردد و تابش حرارت از سطح خارجی دیوارهای گرم ابنیه به فضاهای کوچک و محصور شهری ، هوای سرد آنها را تعدیل نماید .

0:00